Akciğer Zarında Sıvı (Plevral Efüzyon): Jinekolojik Kanserde Nefes Darlığının Nedeni

Yumurtalık kanseri takibindeki hastaların bildiği ve konuşmaya alışkın olduğu bir tablo vardır: karında sıvı birikmesi. Aynı sürecin göğüs boşluğunda da olabileceği ise çoğu zaman kimsenin önceden anlatmadığı bir konudur. Nefes darlığı başladığında hastanın ilk düşündüğü şey genellikle kalp ya da akciğer hastalığı olur. Oysa karın zarını etkileyen bir hastalık, aynı mekanizmayla göğüs zarını da etkileyebilir. Karın tarafını karında sıvı birikmesi (asit) yazımızda ele almıştık; bu yazı aynı sorunun göğüs boşluğundaki karşılığını anlatıyor. (Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; nefes darlığı her zaman tıbbi değerlendirme gerektirir.)

Plevral Efüzyon Nedir?

Akciğerler, plevra adı verilen çift katlı ince bir zarla sarılıdır. Bu iki katman arasında normalde çok az miktarda kaygan sıvı bulunur; görevi, nefes alıp verirken akciğerin göğüs kafesi içinde sürtünmeden kaymasını sağlamaktır. Bu sıvı sürekli üretilir ve sürekli emilir; miktarı bir dengeyle korunur.

İçindekiler

1. Plevral Efüzyon Nedir?
2. Belirtileri: Hangi Nefes Darlığı Acil Sayılır?
3. Jinekolojik Kanserlerde Neden Görülür?
4. Tanı Nasıl Konur?
5. Tedavi Seçenekleri
6. Sık Sorulan Sorular

Plevral efüzyon, bu dengenin bozulmasıdır. Ya sıvı normalden fazla üretilir ya da emilim yolları tıkanır. Biriken sıvı akciğeri dışarıdan bastırır; akciğer tam genişleyemez ve alınan her nefeste hava hacmi azalır. Nefes darlığının nedeni budur. Sıvı akciğerin içinde değil, akciğer ile göğüs duvarı arasındaki boşluktadır; bu ayrım hastaların en sık karıştırdığı noktadır.

Belirtileri: Hangi Nefes Darlığı Acil Sayılır?

Belirtiler sıvının miktarına ve ne kadar hızlı biriktiğine göre değişir. Yavaş biriken az miktarda sıvı hiçbir yakınmaya yol açmayabilir ve başka bir nedenle çekilen filmde rastlantısal olarak görülebilir.

• Nefes darlığı: En sık belirtidir. Önce merdiven çıkmak gibi eforlarda başlar, sıvı arttıkça dinlenme sırasında da hissedilir.
• Kuru öksürük: Balgamsız, inatçı bir öksürük sık eşlik eder.
• Derin nefeste batma: Göğüs yan tarafında, nefes alırken artan keskin bir ağrı olabilir.
• Yatarken artan sıkıntı: Bazı hastalar sırtüstü yatınca nefes darlığının arttığını, yan yatınca değiştiğini tarif eder.
• Çabuk yorulma: Belirgin bir nefes darlığı olmadan da halsizlik ve efor kapasitesinde düşme görülebilir.

Jinekolojik Kanserlerde Neden Görülür?

Yumurtalık kanseri karın boşluğu içinde yüzeyden yüzeye yayılma eğilimindedir ve karın zarını yaygın biçimde etkileyebilir. Karın ile göğüs boşluğunu ayıran diyafram kasında bulunan küçük geçiş yolları, karın içindeki sıvının göğüs boşluğuna aktarılmasına imkân verir. Bu nedenle yaygın karında sıvı birikmesi (asit) bulunan hastalarda göğüs boşluğunda da sıvı görülmesi beklenen bir birlikteliktir.

İkinci mekanizma, hastalığın doğrudan göğüs zarını tutmasıdır. Üçüncü olarak, lenf dolaşımının tıkanması sıvının emilimini bozabilir. Ayrıca kanser hastalarında görülen her sıvı kanser kaynaklı değildir: kalp yetmezliği, düşük albümin düzeyi, zatürre ve akciğer damarında pıhtı da benzer tabloya yol açabilir. Bu nedenle sıvının nedeni araştırılmadan tedavi planlanmaz.

Burada kritik bir ayrım vardır ve hastaların en çok kaygılandığı nokta budur: göğüs boşluğunda sıvı saptanması, kendiliğinden hastalığın ilerlediği anlamına gelmez. Evrelemede belirleyici olan, sıvı içinde tümör hücresi bulunup bulunmadığıdır. Hücre saptanmayan sıvı ile saptanan sıvı farklı değerlendirilir. Evreleme ölçütlerini over kanseri evreleri yazımızda ayrıntılı anlattık.

Tanı Nasıl Konur?

İlk adım genellikle akciğer grafisidir; sıvı belirli bir miktarı aştığında filmde görülür. Ultrason daha duyarlıdır, az miktardaki sıvıyı da gösterir ve girişim planlanacaksa güvenli giriş noktasının işaretlenmesini sağlar. Bilgisayarlı tomografi hem sıvıyı hem de akciğer ve göğüs zarındaki durumu ayrıntılı gösterir. PET-CT incelemesi ise farklı bir soruya, hastalığın metabolik aktivitesine yanıt aramak için kullanılır.

Belirleyici adım torasentez adı verilen işlemdir: lokal anestezi altında ince bir iğneyle göğüs boşluğundan sıvı örneği alınır. Bu örnekte hücre incelemesi, biyokimyasal analiz ve gerektiğinde kültür yapılır. İşlem, karın için uygulanan parasentez ile sıvı boşaltma işleminin göğüs boşluğundaki karşılığıdır ve hem tanı hem rahatlama amacı taşıyabilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi iki hedefi birlikte gözetir: hastanın nefes almasını rahatlatmak ve altta yatan nedeni tedavi etmek. Sıvının boşaltılması belirtiyi hızla azaltır ancak nedeni ortadan kaldırmadığı için tek başına kalıcı çözüm değildir.

• Terapötik torasentez: Sıvının iğneyle boşaltılmasıdır. Nefes darlığı genellikle kısa sürede rahatlar. Sıvı yeniden birikebilir.
• Sistemik tedavi: Altta yatan hastalığın kemoterapi ya da hedefe yönelik tedaviyle kontrol altına alınması, sıvının yeniden birikme hızını azaltabilir. Nedene yönelik asıl yaklaşım budur.
• Kalıcı kateter: Sık tekrarlayan birikimlerde, sıvının evde denetimli biçimde boşaltılmasını sağlayan ince bir kateter yerleştirilebilir. Hastaneye gidiş sıklığını azaltır.
• Plörodez: İki plevra yaprağının birbirine yapıştırılarak aradaki boşluğun kapatılmasıdır. Sıvının yeniden birikmesini engellemeye yönelik bir girişimdir ve her hastaya uygun olmayabilir.
• Destekleyici yaklaşımlar: Oksijen desteği, nefes egzersizleri ve konumlandırma ile rahatlama sağlanabilir. palyatif bakım hizmetleri bu dönemde yaşam kalitesini korumaya odaklanır.

Hangi seçeneğin uygun olduğuna; sıvının birikme hızı, genel durum, akciğerin boşaltmadan sonra genişleyip genişlemediği ve devam eden onkolojik tedavi birlikte değerlendirilerek karar verilir. Bu karar tek bir hekimin değil, çok disiplinli değerlendirmenin konusudur. Uluslararası hasta bilgilendirme kaynaklarında da bu seçenekler ayrıntılı biçimde açıklanmaktadır (American Cancer Society, Cancer Research UK).

Nefes darlığı yakınmanız varsa ya da over kanseri belirtileri arasında saydığımız bulguları fark ettiyseniz değerlendirme için iletişim sayfamızdan randevu talebinde bulunabilirsiniz. Hızla artan nefes darlığında ise randevu beklemeden acil servise başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Akciğerde su toplanması kanser yayıldı demek midir?

Zorunlu olarak değil. Göğüs boşluğundaki sıvının nedeni kalp yetmezliği, düşük albümin düzeyi, enfeksiyon ya da akciğer damarında pıhtı da olabilir. Kanser hastalarında da her sıvı tümör kaynaklı değildir. Belirleyici olan, alınan sıvı örneğinde tümör hücresi saptanıp saptanmamasıdır. Bu nedenle sıvı görüldüğünde önce nedeni araştırılır, sonra tedavi planlanır.

Sıvı boşaltıldıktan sonra tekrar birikir mi?

Birikebilir. Torasentez sıvıyı uzaklaştırır ancak sıvının oluşma nedenini ortadan kaldırmaz; bu nedenle tek başına kalıcı çözüm sayılmaz. Yeniden birikme hızı altta yatan duruma ve uygulanan sistemik tedavinin etkisine bağlıdır. Sık tekrarlayan olgularda kalıcı kateter ya da plörodez gibi yeniden birikmeyi azaltmaya yönelik seçenekler değerlendirilir.

Torasentez ağrılı bir işlem midir?

İşlem lokal anestezi altında yapılır; giriş yerinde iğne batması ve basınç hissi olur, sıvının boşalması sırasında öksürme isteği ya da göğüste gerginlik hissedilebilir. Genellikle kısa sürer ve çoğu hasta işlemden hemen sonra nefes almanın rahatladığını belirtir. İşlem sıklıkla ultrason eşliğinde, güvenli giriş noktası işaretlenerek uygulanır.

Ne kadar sıvı boşaltılabilir?

Tek seansta boşaltılacak miktar sınırlıdır ve hekim tarafından belirlenir. Çok hızlı ve çok fazla sıvı alınması akciğerin ani genişlemesine bağlı sorunlara yol açabileceği için işlem kontrollü yapılır. Bu nedenle bazı hastalarda boşaltma birden fazla seansa bölünür. İşlem sırasında öksürük ya da göğüste sıkışma hissi olursa hekime bildirilmesi gerekir.

Nefes darlığım var ama filmde sıvı görülmedi, ne anlama gelir?

Az miktardaki sıvı düz akciğer grafisinde görülmeyebilir; ultrason ve tomografi daha duyarlıdır. Ayrıca nefes darlığının kansızlık, akciğer damarında pıhtı, kalp sorunları, enfeksiyon ve tedaviye bağlı akciğer etkilenmesi gibi başka nedenleri de vardır. Yakınma sürüyorsa film normal diye süreç kapatılmaz; ileri inceleme ile neden araştırılır.