Kemoterapide Kan Değerleri Neden Düşer? Anemi, Trombosit Düşüklüğü ve Kür Ertelenmesi

Kemoterapi alan hastaların bana en sık getirdiği kağıt, tahlil çıktısının kendisidir. Hemoglobinin yanında aşağı bakan bir ok, trombositin yanında kırmızı bir işaret. Ardından hep aynı cümle geliyor: kürüm ertelendi, kan değerleri düşük çıktı, tedavim aksıyor mu? Bu yazıda kemik iliğinin kemoterapi sırasında neden yavaşladığını, üç kan hattının hangi belirtilerle kendini belli ettiğini, hangi tablonun beklemeyi hangisinin acil başvuruyu gerektirdiğini ve ertelemenin ne anlama geldiğini gündelik dille anlatacağım. (Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tahlil sonuçlarınızın yorumu ve tedavi kararı için kendi tedavi ekibinize danışınız.)

Kemoterapi Kan Değerlerini Neden Düşürür?

Kemoterapi ilaçları hızlı bölünen hücreleri vurur. Kanser hücreleri hızlı bölünür, ama kemik iliğindeki kan yapıcı hücreler de öyle. İlaç ikisini kusursuz biçimde ayırt etmediği için ilik bir süre yavaşlar. Buna kemik iliği baskılanması diyoruz.

İçindekiler

1. Kemoterapi Kan Değerlerini Neden Düşürür?
2. Anemi: Neden Merdivende Nefesiniz Yetmiyor?
3. Trombosit Düşüklüğünde Morluklar ve Kanama
4. Beyaz Küre Düşükken Hangi Belirti Acil Sayılır?
5. Kür Ertelendi: Tedavim Başarısız mı Oldu?
6. Kan Yapan Besinler Değerleri Yükseltir mi?
7. Sık Sorulan Sorular
8. Kemoterapiden sonra kan değerleri kaç günde düşer?
9. Kürüm ertelendi, tedavim etkisiz mi kaldı?
10. Hemoglobin düşükken kan transfüzyonu şart mıdır?
11. Trombositim düşükken nelere dikkat etmeliyim?
12. Kan yapan besinler kan değerlerini yükseltir mi?

Tüm başlıkları göster Alt başlıkları gizle

Kemik iliğini üç bantlı bir fabrika gibi düşünmek işi kolaylaştırıyor. Bir bantta oksijen taşıyan kırmızı kan hücreleri (eritrosit), bir bantta pıhtılaşmayı sağlayan trombositler, bir bantta enfeksiyonla savaşan beyaz küreler üretilir. Kemoterapi günü fabrikaya kısa bir bakım molası verilmiş gibi olur. Üretim tamamen durmaz, hız düşer. Depodaki hazır ürün tükenene kadar da siz bir şey hissetmezsiniz. İşte bu yüzden düşüş kürün ertesi günü değil, çoğunlukla ikinci haftada tahlile yansır. Üç hücrenin dolaşımdaki ömrü birbirinden farklı olduğu için üç hat da aynı anda ve aynı ölçüde düşmez.

Anemi: Neden Merdivende Nefesiniz Yetmiyor?

Kırmızı hattın düşmesine anemi (kansızlık) diyoruz. Hemoglobin azaldıkça dokulara giden oksijen azalır, vücut bunu kalp hızını artırarak telafi etmeye çalışır. Hastaların anlattığı tablo genellikle şudur: eskiden hiç düşünmeden çıktığınız iki kat merdiven şimdi sizi dinlenmeye zorlar. Market poşetini eve kadar taşımak zor gelir. Sabah uyandığınızda dinlenmiş hissetmezsiniz.

Yanına baş dönmesi, çarpıntı, kulak çınlaması, ellerde soğukluk ve dudaklarda solukluk eklenebilir. Bu yorgunluk, uykusuz kalmanın yorgunluğuna benzemez; uyuyarak geçmez. Kanser tedavisi dışındaki nedenlerle gelişen halsizlik tablolarını ve ayırıcı noktalarını kronik yorgunluk nedenleri yazımızda ayrıca ele aldık. Aneminin derinliğine göre tedavi ekibi ya beklemeyi ya kan transfüzyonunu ya da kemik iliğini uyaran ilaçları değerlendirir. Bu ilaçların herkese uygun olmadığını, kararın hastanın kanser tipine ve tedavi planına göre verildiğini bilin. Transfüzyon kararının tek bir sayıya bakılarak verilmediğini de ekleyeyim; şikayetiniz, kalp hastalığınız ve düşüşün hızı birlikte değerlendirilir.

Trombosit Düşüklüğünde Morluklar ve Kanama

Trombositler kanamayı durduran hücrelerdir. Sayı azaldığında beden en ufak zorlanmayı bile dışa vurmaya başlar: kolunuzda hatırlamadığınız morluklar çıkar, diş etleriniz fırçalarken kanar, burun kanaması eskisinden çabuk başlar. Bacaklarda toplu iğne başı büyüklüğünde kırmızı noktalar (peteşi) görülebilir. Bunlar korkutucu görünür, çoğu zaman tehlikeli değildir, ama mutlaka ekibinize bildirilmelidir.

Trombositi düşük dönemde günlük hayatta işe yarayan birkaç sade önlem var:

• Yumuşak diş fırçası kullanın, diş ipini o dönemde ekibinize sormadan kullanmayın. Ağızda yara varsa bakım daha da önemlidir; ayrıntısı kemoterapide ağız yaraları yazımızda.
• Tıraş makinesini elektrikliye çevirin, jiletten uzak durun.
• Ağrı kesici seçimini kendiniz yapmayın. Bazı ağrı kesiciler kanama eğilimini artırır, hekiminize sorun.
• Kabızlıktan kaçının. Ikınma hem burun hem bağırsak kanamasını tetikleyebilir.
• Darbe riski olan işleri erteleyin. Yüksekten uzanmak, kaygan zeminde acele etmek o iki hafta için iyi fikir değil.

Durmayan burun kanaması, idrarda veya dışkıda kan, kahve telvesi görünümlü kusmuk ve geçmeyen baş ağrısı beklenecek bulgular değildir. Bu tabloda aynı gün başvurulur.

Beyaz Küre Düşükken Hangi Belirti Acil Sayılır?

Beyaz kürenin, özellikle nötrofil adı verilen alt grubunun azalmasına nötropeni diyoruz. Enfeksiyonla savaşan asker sayısı azalmış demektir. Buradaki asıl tehlike enfeksiyonun kendisi değil, bedenin onu haber verecek gücünün de azalmış olmasıdır. Öksürük, kızarıklık, iltihap görmeden yalnızca ateşle karşımıza gelen hastalar var.

Nötropeni döneminde kalabalıktan uzak durmak, el yıkamayı ciddiye almak ve çiğ gıdalara dikkat etmek koruyucu olur. Bu başlığı burada kısa tutuyorum, çünkü nötropeninin yönetimi, koruyucu önlemler ve bulantı ile saç dökülmesi gibi diğer yan etkiler için ayrı bir yazımız var: kemoterapi yan etkilerinin yönetimi.

Kür Ertelendi: Tedavim Başarısız mı Oldu?

Hayır. Erteleme, tedavinin çöktüğü anlamına gelmez. Tam tersine, planın işlediğini gösteren bir fren mekanizmasıdır. Kemoterapi verilmeden önce kan sayımına bakılmasının nedeni tam olarak budur: ilik henüz toparlanmadan yeni doz verilirse hasta ağır enfeksiyon veya kanama riskiyle karşılaşır.

Bir hafta beklemek çoğu protokolde tolere edilebilir bir gecikmedir. Ekip bazen dozu bir miktar azaltır, bazen kürler arasındaki süreyi uzatır, bazen iliği destekleyen ilaç ekler. Hangi eşikte durulacağı merkezden merkeze ve protokolden protokole değişir; bu yüzden komşunuzun kağıdındaki sayıyla kendinizi karşılaştırmanın anlamı yok. Yaşı ileri olan, böbrek ya da kalp hastalığı bulunan hastalarda karar daha da kişiye özgü verilir, bu değerlendirmenin nasıl yapıldığını ileri yaşta jinekolojik kanser tedavisi yazımızda anlattık.

Sık kan alınması ve tekrarlayan damar yolu arayışı bu dönemde ayrı bir yorgunluk kaynağı olabiliyor. Kol damarları zorlanan hastalarda port kateteri gündeme gelir ve süreç belirgin biçimde rahatlar.

Kan Yapan Besinler Değerleri Yükseltir mi?

Bu sorunun cevabı ne tam evet ne tam hayır. Pekmez, kırmızı et, yumurta, yeşil yapraklılar ve baklagiller kan yapımının hammaddesini sağlar. Hammadde önemlidir. Ama kemoterapide sorun hammadde eksikliği değil, fabrikanın geçici olarak yavaşlamış olmasıdır. Bir bant yavaşlamışsa depoya iki kat un yollamak bandı hızlandırmaz.

Yani beslenme destekler, transfüzyonun veya hekimin verdiği ilacın yerini tutmaz. Yeterli protein almak, günü aç geçirmemek, sıvıyı ihmal etmemek toparlanmanızı kolaylaştırır. Ağzınız yara olduğu için yiyemiyorsanız bunu saklamayın, çözümü var. Demir hapı ise kendi başına başlanacak bir ilaç değildir; kemoterapi hastalarında gereksiz demir yükü zarar verebilir, önce eksiklik gösterilmelidir.

Yüksek doz vitamin, antioksidan takviyeler ve bitkisel karışımlar konusunda ise net olalım. Bunların bir kısmı kemoterapi ilaçlarının kandaki düzeyini değiştirir, bir kısmı kanama eğilimini artırır. Kullandığınız ya da kullanmayı düşündüğünüz her ürünü, sadece bir bardak çay sandığınız karışımı da dahil, ekibinize söyleyin. Riskleri bitkisel ürün ve vitamin etkileşimi yazımızda örnekleriyle açıkladık.

Tahlil kağıdındaki aşağı bakan oklar, tedavinizin sizi bıraktığı anlamına gelmiyor. Çoğu hasta için bu iniş çıkış, kürlerin ritmiyle birlikte akıp giden bir süreç. Kendi sonuçlarınız ve tedavi planınız hakkında konuşmak isterseniz iletişim sayfamızdan randevu talebinizi iletebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kemoterapiden sonra kan değerleri kaç günde düşer?

Çoğu protokolde düşüş kür gününde değil, sonraki 7 ila 14 gün içinde en belirgin hale gelir ve ardından kendiliğinden toparlanma başlar. Bu aralık kullanılan ilaca, doza, kaçıncı kürde olduğunuza ve genel sağlık durumunuza göre değişir. Tedavi ekibiniz kontrol tahlilinin gününü zaten bu pencereye göre planlar, verilen tarihi kaydırmamak iyi olur.

Kürüm ertelendi, tedavim etkisiz mi kaldı?

Erteleme bir başarısızlık göstergesi değil, güvenlik kararıdır. İlik toparlanmadan yeni doz verilmesi ağır enfeksiyon ya da kanama riskini artırır; ekip bu riski almamayı seçer. Bir haftalık gecikme birçok protokolde tolere edilebilir. Bazen doz ayarlanır, bazen kürler arasındaki süre uzatılır. Kararın gerekçesini ve yeni takvimi hekiminizden açıkça istemekten çekinmeyin.

Hemoglobin düşükken kan transfüzyonu şart mıdır?

Hayır, transfüzyon kararı tek bir sayıya bakılarak verilmez. Şikayetlerinizin şiddeti, düşüşün ne kadar hızlı geliştiği, kalp veya akciğer hastalığınızın olup olmaması ve tedavi planınız birlikte değerlendirilir. Eşik değerler merkezden merkeze farklılık gösterebilir. Kemik iliğini uyaran ilaçlar da her hastaya uygun olmadığı için bu seçim yalnızca tedavi ekibinizin kararıdır.

Trombositim düşükken nelere dikkat etmeliyim?

Yumuşak diş fırçası kullanın, jilet yerine elektrikli tıraş makinesi tercih edin, darbe riski taşıyan işleri o döneme koymayın ve kabızlıktan kaçının. Ağrı kesici seçimini kendi başınıza yapmayın, çünkü bazıları kanama eğilimini artırır. Durmayan burun kanaması, idrarda veya dışkıda kan, geçmeyen baş ağrısı görürseniz aynı gün tedavi ekibinize başvurmanız gerekir.

Kan yapan besinler kan değerlerini yükseltir mi?

Beslenme kan yapımının hammaddesini sağlar, bu yüzden yeterli protein ve dengeli bir tabak toparlanmayı kolaylaştırır. Ancak kemoterapide asıl sorun hammadde eksikliği değil, kemik iliğinin geçici olarak yavaşlamasıdır. Bu nedenle pekmez, kırmızı et ya da takviyeler transfüzyonun veya hekimin verdiği ilacın yerini tutmaz. Demir hapını eksiklik gösterilmeden kendi kararınızla başlamayın.

Kaynaklar: American Cancer Society, ASCO Cancer.Net, Macmillan Cancer Support.