Kadınlarda Tüylenme (Hirsutizm) Neden Olur? Tanı ve Tedavi

Polikliniğimde tüylenme yakınmasıyla gelen kadınların çoğu, bu konuyu uzun süre estetik bir sorun olarak görüp yalnızca epilasyonla çözmeye çalışmıştır. Oysa tüylenme bazen bir hormon dengesizliğinin, nadiren de dikkat edilmesi gereken bir hastalığın ilk görünen işaretidir. Bu yazıda kadınlarda tüylenmenin nedenlerini, hangi belirtilerin alarm işareti olduğunu, tanı için hangi testlerin yapıldığını ve tedavi seçeneklerini anlatıyorum.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Tüylenmenin nedeni ve uygun tedavi, muayene ve gerekli tetkiklerden sonra hekiminiz tarafından belirlenir.

Hirsutizm Nedir?

Vücudumuzda iki tür tüy bulunur: ince, renksiz ve kısa ayva tüyleri ile kalın, koyu ve uzun terminal tüyler. Androjen adı verilen erkeklik hormonları, belirli bölgelerdeki ayva tüylerinin terminal tüylere dönüşmesini sağlar. Kadınlarda da düşük miktarda androjen bulunur. Androjen düzeyi yükseldiğinde ya da tüy kökleri normal düzeydeki androjene aşırı duyarlı olduğunda, erkeklere özgü bölgelerde kalın ve koyu tüyler çıkmaya başlar. Bu duruma hirsutizm denir.

İçindekiler

1. Hirsutizm Nedir?
2. Kadınlarda Tüylenme Neden Olur?
3. PCOS'taki Tüylenmeden Farkı: Her Tüylenme PCOS Değildir
4. Tanı İçin Hangi Testler Yapılır?
5. Tedavi Seçenekleri
6. Tüylenme ve Uzun Vadeli Sağlık
7. Ne Zaman Hekime Başvurmalı?
8. Sık Sorulan Sorular

Hirsutizmi, tüm vücutta ince tüy artışıyla giden ve hormonlardan bağımsız olan durumdan ayırmak gerekir. Tüylenmenin derecesi muayenede dokuz vücut bölgesinin ayrı ayrı puanlandığı bir ölçekle değerlendirilir. Puanlamada kişinin etnik kökeni de dikkate alınır; Akdeniz ve Orta Doğu kökenli kadınlarda tüylenme doğal olarak daha belirgin olabilir.

Kadınlarda Tüylenme Neden Olur?

• Polikistik over sendromu (PCOS): Hirsutizmin en sık nedenidir. Adet düzensizliği, akne, saç incelmesi ve kilo alma eğilimiyle birlikte görülür. Ayrıntılar polikistik over sendromu (PCOS) yazımızdadır.
• İdiyopatik hirsutizm: Adetler düzenli, hormon değerleri normaldir; tüy köklerinin androjene duyarlılığı artmıştır.
• Doğumsal böbrek üstü bezi enzim eksikliği (geç başlangıçlı form): Böbrek üstü bezinin hormon üretimindeki bir enzim eksikliği androjenlerin artmasına yol açar; PCOS ile karışabilir.
• Diğer hormon bozuklukları: Prolaktin yüksekliği, tiroid hastalıkları ve kortizol fazlalığı (Cushing sendromu) tüylenmeye eşlik edebilir; bkz. tiroid hastalıkları ve üreme sağlığı.
• İlaçlar: Bazı anabolik steroidler, testosteron içeren preparatlar ve bazı epilepsi ilaçları tüylenmeyi artırabilir. DHEA gibi takviyelerin bilinçsiz kullanımı da androjen düzeyini yükseltebilir.
• Androjen salgılayan tümörler: Yumurtalık ya da böbrek üstü bezinden kaynaklanan bu tümörler nadirdir, ancak hızlı başlayan ve ilerleyen tüylenmenin en önemli nedenidir.
• Menopoz dönemi: Östrojenin azalmasıyla androjen etkisi göreceli olarak öne çıkar; çene ve üst dudakta tüylenme artabilir. Bu dönemle ilgili değişiklikler için perimenopoz yazımıza bakabilirsiniz.

PCOS’taki Tüylenmeden Farkı: Her Tüylenme PCOS Değildir

Sitemizdeki PCOS yazısında tüylenme, bu sendromun belirtilerinden biri olarak ele alınır. Bu yazı ise tüylenmeyi bir belirti olarak merkeze alır ve PCOS dışındaki nedenleri de kapsar. Bu ayrım önemlidir; çünkü tüylenmesi olan her kadına PCOS tanısı koymak, daha nadir ama tedavisi farklı olan durumların gözden kaçmasına yol açabilir. PCOS tanısı, diğer nedenler dışlandıktan sonra konan bir dışlama tanısıdır; bu konudaki testler PCOS tanısında hangi testlerin gerektiği yazımızda anlatılmıştır.

Bu belirtiler, androjen salgılayan bir yumurtalık ya da böbrek üstü bezi tümörünü düşündürebilir. Bu tümörler nadir görülür ve önemli bir kısmı iyi huyludur; ancak erken tanı, tedavinin hem daha kolay hem de daha başarılı olmasını sağlar. Kanda testosteron ya da DHEA-S değerinin belirgin yüksek çıkması durumunda yumurtalık ve böbrek üstü bezleri ultrason, gerekirse MR veya bilgisayarlı tomografi ile değerlendirilir.

Tanı İçin Hangi Testler Yapılır?

• Öykü ve muayene: Tüylenmenin ne zaman başladığı, ne kadar hızlı ilerlediği, adet düzeni, kullanılan ilaç ve takviyeler, aile öyküsü sorgulanır; tüylenme puanlanır.
• Hormon testleri: Total ve serbest testosteron, DHEA-S, 17-hidroksiprogesteron, prolaktin ve tiroid hormonları sık istenen testlerdir. Adet düzenli olan kadınlarda kan, adetin ilk günlerinde alınır.
• Metabolik testler: PCOS düşünülüyorsa açlık kan şekeri, insülin direnci ve kolesterol değerlendirilir.
• Görüntüleme: Pelvik ultrasonla yumurtalıklar incelenir; tümör şüphesinde ileri görüntüleme yapılır.
• Gerekirse özel testler: Cushing sendromu ya da enzim eksikliği şüphesinde ek hormon testleri planlanır.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, tüylenmenin nedenine ve kişinin beklentilerine göre planlanır. Gebelik isteği olup olmaması, ilaç seçimini doğrudan etkiler.

• Yaşam tarzı düzenlemesi: Fazla kilosu olan kadınlarda kilo vermek, insülin direncini ve androjen düzeyini düşürerek tüylenmeyi azaltabilir; bkz. fazla kilonun gizli tehlikeleri.
• Doğum kontrol hapları: Yumurtalıkların androjen üretimini baskılar ve adetleri düzenler; gebelik istemeyen kadınlarda çoğu zaman ilk basamak tedavidir.
• Androjen etkisini engelleyen ilaçlar: Haplarla yeterli yanıt alınamazsa eklenebilir. Bebekte gelişim sorunlarına yol açabilecekleri için kullanım süresince etkili korunma şarttır.
• Tüy giderme yöntemleri: Lazer epilasyon ve elektroliz kalıcıya yakın sonuç verebilir; ilaç tedavisiyle birlikte kullanıldığında etkinlik artar.
• Nedene yönelik tedavi: Tiroid ya da prolaktin bozukluğu, enzim eksikliği veya ilaç kaynaklı tüylenmede altta yatan durum tedavi edilir; tümör saptanırsa cerrahi planlanır.

Tüylenme ve Uzun Vadeli Sağlık

Tüylenme yalnızca görünümle ilgili bir sorun değildir. Özellikle PCOS’a bağlı tüylenmede uzun süre yumurtlamanın olmaması rahim iç zarının dengesiz biçimde uyarılmasına yol açabilir; bu durum rahim zarı kalınlaşması ve ileride rahim zarı kanseri açısından risk oluşturur. rahim zarı kanseri risk faktörleri yazımızda bu ilişki ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Bu nedenle tüylenmesi olan ve uzun süre adet görmeyen kadınların düzenli jinekolojik kontrolü önemlidir. Adet düzeniyle ilgili sorunlar için adet düzensizliği, yumurtlama bozuklukları ve saç dökülmesi ve düzensiz adet yazılarımıza da bakabilirsiniz.

Ne Zaman Hekime Başvurmalı?

• Yüz, göğüs, karın ya da sırtta kalın ve koyu tüyler çıkmaya başladıysa.
• Tüylenmeye adet düzensizliği, akne ya da saç dökülmesi eşlik ediyorsa.
• Tüylenme birkaç ay içinde hızla arttıysa ya da ses kalınlaşması gibi belirtiler varsa; beklemeden başvurun.
• Menopozdan sonra yeni ve belirgin tüylenme başladıysa.
• Gebelik planlıyorsanız ve tüylenme ile birlikte adetleriniz düzensizse.

Kaynaklar: bu yazı Endocrine Society hirsutizm kılavuzu, NHS ve MedlinePlus kaynaklarındaki ortak bilgilere dayanır. Kişisel durumunuz için hekiminizin değerlendirmesi esastır.

Tüylenme ve hormon dengesizliği değerlendirmesi için iletişim sayfamızdan randevu oluşturabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kadınlarda tüylenme her zaman hormon bozukluğu mudur?

Hayır. Tüylenmesi olan kadınların bir kısmında hormon değerleri tamamen normaldir; bu duruma idiyopatik hirsutizm denir ve tüy köklerinin normal hormon düzeylerine daha duyarlı olmasıyla açıklanır. Aile yapısı ve etnik köken de tüylenmenin miktarını etkiler. Yine de adet düzensizliği eşlik ediyorsa hormon değerlendirmesi yapılmalıdır.

Hirsutizm ile normal tüylenme nasıl ayırt edilir?

Hirsutizmde tüyler, erkeklerde tipik olarak kıllanan bölgelerde (üst dudak, çene, göğüs, göbek altı, sırt ve uyluk içi) kalın ve koyu olarak çıkar. Kol ve bacaklardaki ince tüylerin artması ya da tüm vücutta ince tüy artışı hirsutizm sayılmaz. Muayenede bu bölgeler puanlanarak tüylenmenin derecesi belirlenir.

Ani başlayan tüylenme neden önemlidir?

Birkaç ay içinde hızla artan tüylenme, özellikle sesin kalınlaşması, klitoriste büyüme, saç çizgisinde geri çekilme ve kas yapısında değişiklikle birlikteyse, yumurtalık ya da böbrek üstü bezinden androjen salgılayan bir tümörün belirtisi olabilir. Bu durum nadirdir ama vakit kaybetmeden değerlendirilmelidir.

Lazer epilasyon hirsutizmi tedavi eder mi?

Lazer ve diğer epilasyon yöntemleri görünen tüyleri azaltır, ancak tüylenmenin nedenini tedavi etmez. Altta yatan hormonal sorun düzeltilmezse yeni tüyler çıkmaya devam edebilir. Bu nedenle en iyi sonuç, nedeni tedavi eden ilaçlar ile tüy giderme yöntemlerinin birlikte kullanılmasıyla alınır.

Tedaviye ne zaman yanıt alınır?

Tüy kökleri yavaş bir döngüyle yenilendiği için ilaç tedavisinin etkisi aylar içinde ortaya çıkar. Tedaviye en az altı ay devam edildikten sonra sonuç değerlendirilir. Bu süre boyunca tüy giderme yöntemlerine devam edilebilir.