Fistül Nedir? Vajinadan İdrar veya Gaita Gelmesinin Nedenleri ve Tedavisi

Ameliyat ya da ışın tedavisinden sonra iç çamaşırının sürekli ıslak kalması, çoğu kadının hekimine söylemekte en çok zorlandığı şikayetlerden biridir. Oysa bu tabloyu utanılacak bir kaza gibi değil, araştırılması gereken bir bulgu gibi ele almak gerekir. Sürekli ıslaklığın ardında çoğu zaman basit bir kaçırma değil, organlar arasında açılmış bir kanal bulunur. Bu yazıda fistülün ne olduğunu, hangi durumlarda geliştiğini, nasıl ayırt edildiğini ve tedavide izlenen yolu anlatıyoruz.

Fistül Nedir, Nasıl Oluşur?

Karın ve leğen kemiği boşluğunda mesane, rahim, vajina ve bağırsaklar birbirine komşudur. Aralarında ince doku katmanları vardır ve bu katmanlar sayesinde her organ kendi içeriğini kendi yolundan taşır. Bu katman herhangi bir nedenle bütünlüğünü kaybederse iki boşluk arasında küçük bir tünel açılabilir. Bir kez açılan bu tünel, içinden sürekli sıvı geçtiği için kendi kendine kapanmakta zorlanır.

İçindekiler

1. Fistül Nedir, Nasıl Oluşur?
2. Kadınlarda En Sık Görülen Fistül Tipleri
3. Belirtiler: Neye Dikkat Etmeli?
4. Fistül Neden Oluşur?
5. Tanı Nasıl Konur?
6. Tedavi Seçenekleri
7. Günlük Yaşam, Cilt Bakımı ve Beklentinin Yönetimi
8. Sık Sorulan Sorular

Fistülün ortaya çıkması için dokunun kanlanmasının bozulmuş olması çoğu zaman belirleyicidir. Bu nedenle geniş bir kanser ameliyatından, pelvik ekzenterasyon uygulamasından ya da pelvik ışın tedavisinden sonra risk daha yüksektir. radyoterapi yan etkileri başlıklı yazımızda ışın tedavisinin mesane ve bağırsak üzerindeki etkilerini ayrıntılı olarak ele aldık.

Kadınlarda En Sık Görülen Fistül Tipleri

• Vezikovajinal fistül: Mesane ile vajina arasındadır. En sık görülen tiptir ve vajinadan sürekli idrar gelmesine yol açar.
• Üreterovajinal fistül: Böbrekten mesaneye idrar taşıyan kanal ile vajina arasındadır. Burada kişi bir yandan normal idrarını yapar, bir yandan da sürekli sızıntı yaşar.
• Rektovajinal fistül: Kalın bağırsağın son bölümü ile vajina arasındadır. Vajinadan gaz çıkması, kötü koku ve gaita bulaşması ile kendini gösterir.
• Enterovajinal fistül: İnce bağırsak ile vajina arasındadır. Genellikle karın içi geniş cerrahi veya ilerlemiş hastalık zemininde görülür.
• Vezikoenterik fistül: Mesane ile bağırsak arasındadır. İdrarda gaz kabarcığı ya da gaita bulaşması tipiktir.

Belirtiler: Neye Dikkat Etmeli?

Fistülün en ayırt edici özelliği belirtinin sürekli olmasıdır. Kişi ıkınmadan, öksürmeden ve sıkışma hissi duymadan ıslanır. Şikayet gece boyunca da devam eder, yatarken kesilmez. idrar kaçırma tablosunda ise sızıntı genellikle bir hareketle tetiklenir ve mesane bir miktar idrar tutabilir.

• Vajinadan durmayan, kokusu idrarı andıran akıntı ve iç çamaşırının sürekli ıslak kalması
• Vajinadan gaz çıkması veya gaita bulaşması
• Genital bölge cildinde kızarıklık, sulanma ve tahriş
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
• Ameliyat ya da ışın tedavisinden sonra karında ağrı ile birlikte ortaya çıkan yeni akıntı

Karın şişliği ve gaz çıkaramama, fistülden bağımsız olarak bağırsak tıkanıklığı tablosunu da düşündürebilir. Bu iki durum farklı aciliyet taşıdığı için ayrımın hekim tarafından yapılması gerekir.

Fistül Neden Oluşur?

Nedenler tek başlık altında toplanmaz; her biri tedavi planını değiştirir. Cerrahiye bağlı fistüller genellikle ameliyattan sonraki ilk haftalarda ortaya çıkar. radikal histerektomi gibi geniş girişimlerde mesane ve idrar kanalları tümöre yakın çalışıldığı için bu risk baştan konuşulur.

• Geçirilmiş jinekolojik ameliyatlar ve karın içi geniş cerrahiler
• Pelvik radyoterapi; ışın tedavisinin geç dönem etkisi olarak yıllar sonra da ortaya çıkabilir
• Uzamış ve zorlu doğum eylemine bağlı doku hasarı
• İlerlemiş ya da tekrarlayan tümörün komşu organa ilerlemesi
• Karın içi iltihaplı hastalıklar, apse ve bağırsağın kronik iltihabi hastalıkları

tekrarlayan kanser yazımızda anlattığımız gibi, hastalığın tekrarladığı durumlarda belirtiler bazen doğrudan tümörün kendisinden kaynaklanır. Bu nedenle yeni gelişen bir fistül, yalnızca bir yara sorunu gibi değil, hastalığın güncel durumunu gösteren bir bulgu gibi de değerlendirilir.

Tanı Nasıl Konur?

Tanının ilk adımı ayrıntılı öykü ve jinekolojik muayenedir. Muayenede kaçağın nereden geldiği çoğu zaman doğrudan görülebilir. Görülemediğinde mesanenin boyalı sıvı ile doldurulduğu basit testler, vajinaya yerleştirilen tamponun boyanıp boyanmadığına bakılarak değerlendirilir.

• Sistoskopi ile mesanenin, rektoskopi ile bağırsağın içeriden görüntülenmesi
• Kesitsel görüntüleme ile fistülün yerinin, uzunluğunun ve çevre dokunun değerlendirilmesi
• İdrar kültürü ve kan tetkikleri ile eşlik eden enfeksiyonun ortaya konması
• Kanser öyküsü varsa hastalığın güncel durumunu değerlendiren tetkikler ve gerektiğinde biyopsi

Kanser tedavisi görmüş bir hastada fistül saptandığında sorulacak ilk soru şudur: bu tablo tedavinin geç etkisi mi, yoksa hastalığın yeniden etkin hale gelmesi mi? İki durumun yönetimi birbirinden farklıdır ve bu ayrım yapılmadan onarım planlanmaz.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi tek bir şablonla yürümez. Fistülün yeri, çapı, ne kadar zamandır var olduğu, çevre dokunun ışın görüp görmediği ve hastanın genel durumu birlikte değerlendirilir. Macmillan Cancer Support kaynağının da vurguladığı gibi bazı fistüller cerrahi olmadan kapanabilirken bazıları kapanmayabilir; kapanmadığı durumlarda hedef, belirtileri denetim altına almaya kayar.

• Bekleme ve yönlendirme: Mesaneye sonda konarak ya da bağırsak içeriğinin yolu geçici olarak değiştirilerek kanalın kuru kalması ve kapanma şansının artırılması
• Cerrahi onarım: Kanalın çıkarılıp katmanların ayrı ayrı kapatılması; ışın görmüş dokuda araya kanlanması sağlam doku getirilmesi gündeme gelebilir
• Yönlendirici ameliyatlar: Onarımın uygun olmadığı durumlarda idrarın ya da dışkının kalıcı biçimde başka yoldan çıkarılması
• Tümöre yönelik tedavi: Fistülün nedeni etkin hastalık ise önceliğin ona verilmesi
• Destek tedavileri: Enfeksiyonun tedavisi, beslenme desteği ve cilt bakımı

Kalıcı bir yönlendirme kararı hastalar için en zorlayıcı başlıklardan biridir. ostomi ile yaşam yazımızı bu kararla karşılaşan hastaların günlük yaşamda neyle karşılaşacağını bilmesi için hazırladık. Belirtilerin denetlenmesi öne çıktığında palyatif bakım ekibinin sürece erken katılması yaşam kalitesini belirgin biçimde değiştirir.

Günlük Yaşam, Cilt Bakımı ve Beklentinin Yönetimi

Sürekli ıslaklık cildi kısa sürede tahriş eder. Bölgenin ılık su ile nazikçe temizlenmesi, ovalamadan kurulanması ve koruyucu bariyer kremleri ile desteklenmesi rahatlama sağlar. Emici ürünlerin sık değiştirilmesi, kokunun ve tahrişin denetiminde tek başına önemli bir adımdır.

Işın tedavisi görmüş hastalarda vajinal dokunun daralması ayrı bir sorun olarak eklenebilir; bu konuyu vajinal stenoz yazımızda ele aldık. Sürecin ruhsal yükü de göz ardı edilmemelidir. Koku ve kaçak endişesi kişiyi sosyal yaşamdan uzaklaştırabilir; bu geri çekilme, bedensel şikayet kadar üzerinde durulması gereken bir başlıktır.

Şikayetinizi tarif ederken kaçağın ne zaman başladığını, gece devam edip etmediğini ve ameliyat ya da ışın tedavisi tarihinizi not ederek gelmeniz değerlendirmeyi hızlandırır. Durumunuzu görüşmek için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Vajinadan idrar gelmesi idrar kaçırmanın bir türü müdür?

Hayır, ikisi ayrı tablolardır. İdrar kaçırmada sızıntı öksürme, hapşırma veya ani sıkışma gibi bir tetikleyiciyle olur ve mesane bir miktar idrar tutabilir. Fistülde ise mesane ile vajina arasında anormal bir kanal bulunduğu için akış süreklidir; kişi hiç sıkışma hissetmeden ıslaklık yaşar. Bu ayrım tedaviyi tümüyle değiştirdiği için muayenede özellikle sorgulanır.

Fistül kendiliğinden kapanır mı?

Bir bölümü kapanabilir. Küçük ve dokusu sağlam fistüllerde mesaneye bir süre sonda konularak idrarın yoldan uzaklaştırılması, ya da bağırsak fistülünde dışkının geçici olarak yön değiştirmesi kanalın kapanmasına imkan verebilir. Buna karşılık ışın tedavisi görmüş dokuda ya da tümörün kendisinin açtığı fistülde kendiliğinden kapanma beklentisi düşüktür. Kapanmadığında amaç belirtileri denetim altına almaktır.

Fistül ameliyatı hemen yapılır mı?

Çoğu zaman hayır. Onarımın tutması için çevredeki iltihabın gerilemesi ve dokunun toparlanması gerekir. Bu nedenle tanı ile onarım arasında planlı bir bekleme süresi bırakılabilir. Bu süre boşa geçen zaman değildir; sonda, cilt bakımı ve beslenme desteği ile hazırlık yapılır.

Fistül kanser belirtisi midir?

Her zaman değil. Fistüllerin önemli bir bölümü geçirilmiş ameliyata, doğum travmasına veya pelvik radyoterapiye bağlıdır. Bununla birlikte ilerlemiş ya da tekrarlayan bir tümör de komşu organlar arasında kanal açabilir. Bu yüzden yeni ortaya çıkan bir kaçak, nedeni ortaya konmadan geçiştirilmemelidir.

Bu şikayetimi hangi hekime anlatmalıyım?

Jinekolojik ameliyat veya pelvik ışın tedavisi geçmişi varsa değerlendirmenin jinekolojik onkoloji bakışıyla başlaması doğru olur. Gerektiğinde üroloji ve genel cerrahi ile birlikte çalışılır; tedavi kararı çoğu zaman birden fazla branşın ortak değerlendirmesiyle verilir.