Anal HPV ve Anal Kanser Taraması: Anal Smear Kimlere, Nasıl Yapılır?
Rahim ağzı ya da vulvada HPV lezyonu olan kadınlarda anal kanal da risk altındadır. Anal smear ve yüksek çözünürlüklü anoskopi kimlere önerilir, nasıl yapılır.
Prof. Dr. Taylan Şenol 10 dk okuma
Hızlı Yanıt
Anal kanserlerin büyük bölümü, rahim ağzı kanserine de yol açan yüksek riskli HPV tiplerinden kaynaklanır. Bu nedenle rahim ağzında ya da vulvada HPV’ye bağlı öncü lezyon (CIN, VIN) veya kanser öyküsü olan kadınlarda anal kanal da risk altındadır. Tarama, ince bir çubukla anal kanaldan hücre örneği alınmasıyla (anal smear) yapılır; anormal sonuçta bölge yüksek çözünürlüklü anoskopi ile büyütme altında incelenir. Anal tarama tüm kadınlara değil, belirli risk gruplarına önerilir.
HPV denince akla ilk olarak rahim ağzı gelir ve takip de çoğu zaman yalnızca rahim ağzı üzerinden yürütülür. Oysa HPV tek bir organın değil, anüs ve genital bölgenin tamamının enfeksiyonudur: rahim ağzı, vajina, vulva ve anal kanal aynı virüsle karşılaşır. Rahim ağzı ya da vulva lezyonu nedeniyle takip ettiğim hastalarda anal bölgeyle ilgili soruların çoğu zaman sorulmadığını, yakınmaların da çekinilerek dile getirildiğini görüyorum. Bu yazıda anal HPV’nin ne anlama geldiğini, taramanın kimler için gündeme geldiğini ve nasıl yapıldığını anlatıyorum.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Anal tarama gerekip gerekmediği, kişisel risk durumunuza göre hekiminizle birlikte değerlendirilir.
Anal HPV Nedir, Anal Kanserle İlişkisi Nasıldır?
Anal kanalın iç yüzünde, tıpkı rahim ağzında olduğu gibi iki farklı hücre tipinin birleştiği bir geçiş bölgesi bulunur. HPV bu geçiş bölgelerine yerleşmeye yatkındır. Enfeksiyonların çoğu bağışıklık sistemi tarafından temizlenir. Yüksek riskli tiplerle oluşan enfeksiyon kalıcı hâle geldiğinde ise yıllar içinde önce öncü lezyonlar, ardından seyrek olarak kanser gelişebilir. Bu süreçte en sık sorumlu olan tipler HPV 16 ve HPV 18 yazısında ayrıntılı anlatılmıştır; HPV’nin bulaşma yolları ise ayrı bir yazının konusudur.
İçindekiler
- Anal HPV Nedir, Anal Kanserle İlişkisi Nasıldır?
- Serviks ve Vulva Lezyonu Olan Kadınlarda Neden Gündeme Gelir?
- Anal Tarama Kimlere Önerilir?
- Anal Smear (Anal Sitoloji) Nasıl Yapılır?
- Yüksek Çözünürlüklü Anoskopi (HRA) Nedir?
- Rahim Ağzı Taramasından ve Benzer Durumlardan Farkı
- Korunma: Aşı, Sigara ve Takip
- Ne Zaman Hekime Başvurmalı?
- Sık Sorulan Sorular
Anal bölgedeki öncü lezyonlar, rahim ağzındaki CIN sınıflamasına benzer biçimde düşük dereceli (LSIL) ve yüksek dereceli (HSIL) olarak adlandırılır. Eski kaynaklarda anal intraepitelyal neoplazi (AIN) terimi de kullanılır. Kanser öncüsü kabul edilen ve tedavi edilmesi önerilen grup yüksek dereceli lezyonlardır.
Serviks ve Vulva Lezyonu Olan Kadınlarda Neden Gündeme Gelir?
- Aynı virüs, komşu bölgeler: Rahim ağzında kalıcı yüksek riskli HPV enfeksiyonu olan bir kadında aynı tip virüs anal kanalda da sıklıkla bulunur.
- Çok odaklı hastalık: HPV’ye bağlı lezyonlar tek bir noktayla sınırlı kalmayabilir. servikal displazi (CIN), vajinal lezyon ve vulvar intraepitelyal neoplazi (VIN) öyküsü, anal kanalda da benzer bir lezyon olabileceğinin işaretidir.
- Vulva en yakın komşudur: HPV ilişkili VIN ya da vulva kanseri öyküsü olan kadınlar, jinekolojik hastalar arasında anal kanser açısından riski en belirgin gruptur.
- Bağışıklık yanıtı: Virüsü temizlemekte zorlanan bir bağışıklık sistemi, bunu yalnızca rahim ağzında değil tüm bölgede gösterir. Sigara ve bağışıklık sistemi bu nedenle anal bölge için de risk etkenidir.
Anal Tarama Kimlere Önerilir?
Anal kanser genel toplumda seyrek görülen bir kanserdir; bu nedenle rahim ağzı taramasında olduğu gibi herkese yönelik bir tarama programı yoktur. Uluslararası kılavuzlar taramayı riskin belirgin yükseldiği gruplara önerir:
- HIV ile yaşayan kadınlar
- Organ nakli yapılmış ya da uzun süreli bağışıklık baskılayıcı tedavi alan kadınlar
- Vulva kanseri ya da yüksek dereceli vulvar lezyon (VIN) öyküsü olan kadınlar
- Rahim ağzı ya da vajina kanseri veya yüksek dereceli lezyon (CIN 2, CIN 3) öyküsü olan kadınlar; bu grupta karar yaşa ve ek risk etkenlerine göre hekimle birlikte verilir
- Anal bölgede uzun süredir devam eden ya da yineleyen genital siğil olan kadınlar
Taramaya hangi yaşta başlanacağı ve hangi aralıkla tekrarlanacağı risk grubuna göre değişir. Ayrıca anormal sonuçların değerlendirileceği yüksek çözünürlüklü anoskopi her merkezde bulunmaz; tarama kararı verilirken bu olanağa erişim de göz önünde tutulur.
Anal Smear (Anal Sitoloji) Nasıl Yapılır?
- Hasta yan yatar ya da jinekolojik muayene pozisyonunda kalır; işlem jinekolojik muayeneyle aynı seansta yapılabilir.
- Suyla nemlendirilmiş ince bir örnekleme çubuğu, kayganlaştırıcı jel kullanılmadan anal kanala birkaç santimetre ilerletilir.
- Çubuk, kanal duvarına hafifçe bastırılarak döndürülür ve yavaşça geri çekilir.
- Örnek, rahim ağzı örneğinde olduğu gibi sıvı içine alınır ve patoloji laboratuvarına gönderilir.
- Aynı seansta parmakla anal muayene yapılarak ele gelen sertlik ya da kitle olup olmadığı değerlendirilir.
Sonuç, rahim ağzı smear testi ile aynı terimlerle raporlanır: normal, ASC-US, LSIL, ASC-H ya da HSIL. Bazı merkezlerde aynı örnekten yüksek riskli HPV testi de çalışılır.
Yüksek Çözünürlüklü Anoskopi (HRA) Nedir?
Yüksek çözünürlüklü anoskopi, rahim ağzı için yapılan kolposkopi işleminin anal kanaldaki karşılığıdır. Anal kanala küçük, şeffaf bir tüp yerleştirilir ve bölge kolposkopla büyütme altında incelenir. Tıpkı kolposkopide olduğu gibi seyreltik asetik asit ve iyot çözeltisi uygulanarak anormal alanlar görünür hâle getirilir; şüpheli alanlardan küçük biyopsiler alınır.
- İşlem muayene koşullarında yapılır ve genellikle kısa sürer.
- Biyopsi alınırken kısa süreli bir batma hissi olabilir; gerekirse lokal uyuşturma uygulanır.
- Sonrasında birkaç gün dışkılama sırasında hafif kanama ve hassasiyet görülebilir.
Biyopside yüksek dereceli lezyon saptanırsa lezyonun yakılması ya da bölgesel ilaç uygulamaları gibi tedaviler gündeme gelir. Yüksek dereceli anal lezyonların tedavi edilmesinin kansere ilerleme riskini azalttığı, geniş bir klinik çalışmayla gösterilmiştir. Tedavi, genellikle bu alanda deneyimli kolorektal cerrahi ya da proktoloji ekipleriyle birlikte yürütülür. Düşük dereceli lezyonlar ise çoğunlukla izlenir.
Rahim Ağzı Taramasından ve Benzer Durumlardan Farkı
- Rahim ağzı smear testi: Herkese yönelik, programlı bir taramadır ve yalnızca rahim ağzını değerlendirir. Anal smear ise yalnızca risk gruplarına önerilir; biri diğerinin yerini tutmaz.
- Hemoroid (basur) ve anal çatlak: Kanama, ağrı ve kaşıntının en sık nedenleridir ve HPV ile ilişkili değildir. Ancak uzun süren yakınmaların muayene edilmeden hemoroide bağlanması, altta yatan bir lezyonun gecikmesine yol açabilir.
- Anal siğil (kondilom): Düşük riskli HPV tiplerinden kaynaklanır ve kendisi kanser öncüsü değildir; yine de yüksek riskli tiplerle birlikte bulunabildiği için değerlendirmeyi hak eder.
- Kolonoskopi: Kalın bağırsak kanseri taramasıdır ve anal kanaldaki HPV lezyonlarını saptamak için tasarlanmamıştır. Kolonoskopinin normal olması anal taramanın yerini tutmaz.
Korunma: Aşı, Sigara ve Takip
- HPV aşısı: Anal kanserden sorumlu başlıca HPV tiplerine karşı koruma sağlar.
- Sigaranın bırakılması: Sigara, HPV’nin kalıcı olmasını kolaylaştıran ve anal kanser riskini artıran değiştirilebilir bir etkendir.
- Kondom: Riski azaltır ancak cilt temasını tümüyle engellemediği için tam koruma sağlamaz.
- Düzenli jinekolojik takip: Rahim ağzı ve vulva lezyonu nedeniyle izlenen kadınlarda kontrol muayenesi, anal bölgeyle ilgili yakınmaların sorulması için de bir fırsattır.
Ne Zaman Hekime Başvurmalı?
Tarama sırasını beklemeden değerlendirilmesi gereken belirtiler
- Makattan gelen ve birkaç haftadan uzun süren kanama
- Anal bölgede ele gelen şişlik, sertlik ya da iyileşmeyen yara
- Geçmeyen anal ağrı, kaşıntı ya da dolgunluk hissi
- Dışkılama alışkanlığında ya da dışkı kalınlığında yeni başlayan değişiklik
- Kasıkta ele gelen lenf bezi büyümesi
Bu belirtilerin çoğu hemoroid gibi iyi huylu nedenlere bağlıdır. Yine de özellikle HPV’ye bağlı rahim ağzı ya da vulva lezyonu öyküsü olan kadınlarda bu yakınmaların muayene edilerek değerlendirilmesi gerekir. Yakınmanız olmasa bile risk gruplarından birindeyseniz anal tarama konusunu kontrol muayenenizde gündeme getirebilirsiniz.
Bu yazı National Cancer Institute (NCI), Amerikan Kanser Derneği (ACS), ASCCP, NHS ve StatPearls (NCBI Bookshelf) kaynaklarındaki ortak yaklaşımlara dayanan genel bir rehberdir.
HPV’ye bağlı lezyon takibinizi ve anal tarama gereksiniminizi değerlendirmek için iletişim sayfamızdan randevu oluşturabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Hiç anal ilişkim olmadı, yine de anal HPV olabilir mi?
Evet. HPV cilt ve mukoza temasıyla bulaşır ve genital bölgedeki virüs, komşuluk nedeniyle anal bölgeye taşınabilir. Rahim ağzında ya da vulvada HPV’ye bağlı lezyonu olan kadınlarda, anal ilişki öyküsü olmasa da anal kanalda HPV saptanabildiği bilinmektedir. Bu nedenle tarama kararı cinsel öyküye göre değil, risk grubuna göre verilir.
Anal smear ağrılı mı, hazırlık gerekir mi?
İşlem birkaç saniye sürer ve genellikle ağrısızdır; hafif bir baskı ve rahatsızlık hissedilebilir. Anestezi gerekmez. İşlemden önceki gün lavman, fitil ya da krem kullanılmaması ve anal ilişkiden kaçınılması örneğin kalitesini artırır. Bağırsak temizliği yapılması gerekmez.
Rahim ağzı smear testim normal, anal tarama yine de gerekir mi?
Rahim ağzı smear testi anal bölge hakkında bilgi vermez; iki bölge ayrı ayrı değerlendirilir. Ancak anal tarama her kadına değil, belirli risk gruplarına önerilir. Smear sonucunuz normalse ve risk gruplarından birinde değilseniz anal tarama yapılması gerekmez.
Anal sitolojide anormal hücre çıkarsa kanser miyim?
Hayır. Anormal sonuç çoğu zaman HPV’ye bağlı hücre değişikliği anlamına gelir ve bunların bir bölümü kendiliğinden geriler. Sonraki adım, yüksek çözünürlüklü anoskopi ile bölgenin büyütme altında incelenmesi ve gerekirse biyopsi alınmasıdır. Kesin tanı biyopsi ile konur.
HPV aşısı anal kanserden de korur mu?
HPV aşıları, anal kanserlerin büyük bölümünden sorumlu olan HPV tiplerine karşı koruma sağlar ve anal kanser öncüsü lezyonları önlediği gösterilmiştir. Aşı mevcut enfeksiyonu tedavi etmez, ancak henüz karşılaşılmamış tiplere karşı korur. Daha önce HPV lezyonu nedeniyle tedavi görmüş kadınlarda da aşılama hekimle birlikte değerlendirilir.
Prof. Dr. Taylan Şenol
Jinekolojik Onkoloji Uzmanı
HPV takibi yalnızca rahim ağzıyla sınırlı düşünülmemelidir. Anal bölgeyle ilgili yakınmaları konuşmak çoğu hasta için zordur; bu soruları hekimin sorması ve muayenenin bir parçası hâline getirmesi gerekir.
Bu içerik işine yaradıysa, Prof. Dr. Taylan Şenol'u Google'da tercih edilen kaynak olarak ekleyebilirsin. Tek tık, 5 saniye.
Google'da tercih edilen kaynağım yap